Friday, May 05, 2006

आंबा

आंबा म्हणलं की आठवतो तो त्याचा मऊसूद केशरी रंग ... स्वत:तच मग्न असलेला त्याचा आकार ... आणि उन्हाळा संपला तरी वर्षभर मागे रेंगाळणारी ती सुगंधीत चव.

एप्रिल महिन्याच्या तोंडाशी बाजारात जावं. तो चिरपरिचीत गोड वास हळूहळू वातावरणात भरू पाहात असतो.
'कसा दिला...?'
'काय फळ आहे पाहा तर खरं...'
'अस्सल रत्नागिरी आहे ताई ... '
'खराब निघाला तर तस्सा परत आणीन ...'
असे नेहमीचेच ठेवणीतले संवाद कानावर पडायला लागतात. आणि जशी काही बाजारात द्वाही फ़िरते...'आंबा आला'.

उन्हाचा कडाका वाढतो. मुलांचे परीक्षांचे निकाल लागून कानात वारं घुसल्यासारखं त्यांचं हुंदडणं सुरू होतं. घराघरात कुठे कोठीच्या खोलीत, तर कुठे खाटेखाली पोतं पांघरून गुपचूप एका रांगेत मांडलेले आंबे बाळगोपाळांना खुणावू लागतात. मग कुठे आईचा डोळा चुकवून, दुपारी सगळे झोपल्यावर आंबा पळवून खाण्याचे उद्योग सुरू होतात.
खरंतर आंबा म्हणलं की त्याच्याशी जोडलेल्या बालपणीच्या अशा कितीतरी आठवणी ताज्या होतात.

मला आठवतं ... आमच्या प्राथमिक शाळकरी दिवसात आंबा म्हणलं तर आमची आई रायवळ, गोटीच आणायची. जास्तीत जास्त ऎश म्हणजे पायरी. हापूस हा क्वचितच मिळायचा ... आणि तोही पाहुण्यांच्या निमित्तानं.

उन्हाळ्याची सुट्टी पडली आणि आंब्यांचा मोसम सुरु झाला की मी आणि भाऊ आमची अगदी गडबड सुरू व्हायची.
'आई ... आंबे कधी आणायचे? गल्लीत अमक्याकडे आणलेपण...'
शेवटी आमच्या रोजच्या कटकटीला वैतागून आई एकदाची म्हणायची, 'चला आणूया.'

तर तो सोन्याचा ... नव्हे आंब्याचा दिवस एकदाचा उगवायचा. सकाळी १० ते १०-३० ला बागेकडे भरणारया बाजारात जायला मी आणि भाऊ तयार व्हायचो. अशावेळी गल्लीतले खेळ, बाकी कुठलीही आमिषं, आणि मुख्य म्हणजे आपापसातली भांडणं सारं विसरून एकजुटीनं आम्ही दोघं सर्वतोपरी आईला मदत करायचो. एकजण घरातली शक्य तेवढी मोठी पिशवी शोधून तर दुसरा आईला 'पुरेसे पैसे घेतलेत ना...' वगैरे खात्री करत, आईला पूर्ण भाव देत बाजारात जायचो. आईपण या दिवसात आमच्याकडून सुट्टीतला अभ्यास, आपापले कप्पे आवरणं, वगैरे कामं करून घ्यायची.

बाजारात पोहोचलं की खरी धमाल सुरू व्हायची. आई आधी भाजीपासून सुरुवात करायची. एरवी आम्ही कितीही कटकट केली असती तरी आत्ता आमचे हात दगडाखाली असतात...करणार काय? एक डोळा आंब्यांच्या गाड्यांकडे ठेवून आम्ही भाजीखरेदी करणारया आईच्या मागे-मागे फिरायचो. एरवी गर्दीत आम्ही हरवू याची काळजी घेणारया आईला आज आम्ही तिची पाठ सोडणार नाही याची अगदी खात्री असायची.
तोवर गल्लीतलं कोणी दोस्त मंडळ आपल्या आयांबरोबर जर भेटलं तर भाऊ त्यांना तत्परतेनं सांगायचा 'आम्ही आंबे घ्यायला आलोय.' तेवढ्यात मी पण २-३ गाड्यांवर आगाऊपणाने भाव विचारून यायची. म्हणजे काय...नंतर आईचा वेळ जायला नको.
शेवटी एकदाचं भाव करणं चालू व्हायचं. आईच्या द्रुष्टीनं सगळेच आंबेवाले भाव जास्त सांगत असायचे. तर आम्हाला वाटायचं - काय ही आई? एवढं स्वस्त कोणी देईल का?
'आई, अगं घे ना...किती कमी करतोय तो...' आम्ही
'तुम्ही गप्प बसा...पुढे बघू...मधे-मधे बोलू नका' - आई
आम्हाला कळायचं नाही की अजून हिला स्वस्त कोण देणार आहे? मनातून धाकधूक पण वाटायची की आईनं नाहीच आंबे घेतले तर...
शेवटी एकदाचे तिला हव्या त्या भावात ती आंबे मिळवायचीच. माझी आणि भावाची आता ती टोपली उचलण्याची धावपळ चालू व्हायची. आम्हा दोघांना बाजूला सारून शेवटी ते ओझं आईच उचलायची. आम्ही महाराजांच्या भालदार-चोपदारा सारखे पुढे-मागे.

तर असे एकदाचे आमच्या घरात आंबे यायचे. धाकटा भाऊ लगेच खायच्या तयारीत.
'दम धर ... देवाला ठेऊंदे आधी...' आई.
मग देवाला दिवा लावणं ... आंबा ठेवणं ... हात जोडणं ...
'जोडा हात ... लक्ष कुठयं?' आई.

आंब्याचा रस काढणं हादेखील एक मोठासा कार्यक्रमच असायचा.
मला आठवतं सुट्टीला गावी आजीकडे गेलं की मामा पोत्यातून शेकड्यावर आंबे आणायचा. आजी मोठ्ठ्सं पातेलं समोर घेऊन आंबे पिळायला बसायची. आम्ही मामे-मावस भावंडं तिच्याभोवती गोलाकार बसायचो. आंब्याचा रस काढला की त्याची कोय आजी एकेकाला चोखायला दयायची. आम्ही सगळीजणं अक्षरश: आशाळभूतासारखं आपल्याला कोय कधी मिळणार याची वाट बघत बसायचो.
दुपारी भरपूर रस ओरपून, परत संध्याकाळचं ओटीवर बसून गोटी आंबे चोखणं आणि साली पलीकडच्या वाड्यात फेकणं अशी सगळी रसाळ सुट्टी असायची. पण तरीही आजी रस काढताना त्या कोयींमध्ये मात्र जीव अडकायचाच.

आता बाजारात आंबा आला की लगेच घरात टेबलवर पण येतो. रायवळ, गोटी सोडा, पायरीपण आणला जात नाही. हापूस शिवाय आमचं जसं पानच हालत नाही.

तरीही दरवर्षी पहिला आंबा आणला की आठवणीतला हा आंबा नव्यानं मोहोरतो. आपल्या बाळांना आंबा चाखवताना बालपणीतला हा आंबा हळूच खुणावतो. भाऊ आठवणीनं फोनवर विचारतो 'ताई, किती भांडायचो गं आपण ... चोरून खायचो आंबा ... आठवतं का?'
बालपणातला तो रायवळ ... ते चोखताना कोपरयापर्यंत गेलेले ओघळ ... आम्हाला 'आंब्यावर बसलेत अगदी' म्हणून ओरडणारी आई ... आठवणीतला तो आंबा अधिक मधूर वाटतो. वर्षागणिक त्याची रसाळ गोडी जशी वाढतच जाते.


- सोनाली सुहास बेंद्रे